مصالح ساخت سوله: انواع پروفیل و ورق، فولاد ST37 و ST52

مصالح ساخت سوله مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده وزن اسکلت، هزینه نهایی و عمر سازه است. در این راهنما می‌خوانید اسکلت سوله از چه پروفیل‌ها و ورق‌هایی ساخته می‌شود، فولاد ST37 و ST52 چه تفاوتی دارند، هر مقطع در کدام قسمت سوله به کار می‌رود و قیمت تیرآهن‌های پرمصرف چقدر است. اگر هنوز با کلیات کار آشنا نیستید، ابتدا مقاله ساخت سوله را ببینید.

خلاصه مقاله: برای بیشتر سوله‌های سبک و متوسط، ST37 اقتصادی‌ترین انتخاب است. ST52 برای دهانه‌های بزرگ، سوله جرثقیل‌دار و جاهایی که سبک‌سازی اسکلت اهمیت دارد، توجیه اقتصادی پیدا می‌کند. انتخاب نهایی باید بر اساس محاسبات سازه و مبحث ششم و دهم مقررات ملی ساختمان انجام شود، نه بر اساس سلیقه یا قیمت.مصالح ساخت سوله؛ اسکلت فلزی سوله در حال نصب

مصالح اصلی ساخت سوله چیست؟

اسکلت یک سوله فلزی معمولاً از این اجزا تشکیل می‌شود:

  • ستون‌ها و رافترها (تیرهای سقف): تیرآهن، تیرورق یا مقاطع لانه‌زنبوری
  • پرلین‌ها و بادبندها: ناودانی، نبشی، قوطی، پروفیل سرد نورد شده C و Z
  • صفحه‌ستون و ورق‌های اتصال: ورق سیاه گرم
  • پوشش سقف و دیوار: ورق گالوانیزه رنگی، ساندویچ پنل یا ورق UPVC

در ادامه هر کدام را جداگانه بررسی می‌کنیم. اگر هنوز با کلیات کار آشنا نیستید، ابتدا مقاله اصلی ساخت سوله را ببینید.

فولاد ST37 و ST52 چیست؟

در بازار ایران، عبارت ST37 و ST52 به دو گرید رایج فولاد ساختمانی اشاره دارد. عدد بعد از ST به‌طور تقریبی نشان‌دهنده حداقل استحکام کششی بر حسب کیلوگرم بر میلی‌متر مربع است (۳۷ و ۵۲). این نام‌گذاری قدیمی و آلمانی (DIN) است. در استانداردهای جدید اروپایی معادل‌های نزدیک آن‌ها به این صورت‌اند:

ویژگی ST37 (تقریباً S235) ST52 (تقریباً S355)
تنش تسلیم (حداقل) حدود ۲۳۵ مگاپاسکال حدود ۳۵۵ مگاپاسکال
استحکام کششی حدود ۳۶۰ تا ۵۱۰ مگاپاسکال حدود ۴۹۰ تا ۶۳۰ مگاپاسکال
جوش‌پذیری عالی و ساده خوب، با دقت بیشتر در جوشکاری
قیمت هر کیلو پایین‌تر بالاتر
کاربرد رایج در سوله اسکلت معمولی، پرلین، صفحه‌ستون دهانه بزرگ، جرثقیل‌دار، بار سنگین

اعداد جدول مقادیر تقریبی هستند و بسته به ضخامت، استاندارد و کارخانه تولیدکننده کمی تغییر می‌کنند. مرجع نهایی همیشه گواهی آنالیز و مشخصات فنی همان محصول است.

تفاوت ST37 و ST52 در عمل

ST37 نرم‌تر، شکل‌پذیرتر و برای جوشکاری آسان‌تر است. در سوله‌های سبک مثل انبار، دامداری، مرغداری و کارگاه کوچک، معمولاً همین گرید کافی است و هزینه را کنترل می‌کند.

ST52 مقاومت بالاتری دارد. یعنی برای تحمل همان بار، می‌توان مقطع کوچک‌تر یا ورق نازک‌تر انتخاب کرد و وزن اسکلت را پایین آورد. این صرفه‌جویی در وزن، وقتی قیمت هر کیلوی ST52 بالاتر است، فقط در پروژه‌های مشخص به‌صرفه می‌شود: دهانه‌های بزرگ، ارتفاع زیاد، بار برف سنگین یا سوله‌ای که جرثقیل سقفی دارد. در سوله جرثقیل‌دار، ستون‌ها و تیر ریل بار دینامیکی را تحمل می‌کنند و بهتر است طراح سازه گرید را تعیین کند.

یک نکته مهم: همه قطعات سوله لازم نیست از یک گرید باشند. بسیاری از طراحان قطعات اصلی پرتنش را ST52 و قطعات فرعی مثل پرلین و بادبند را ST37 در نظر می‌گیرند.

انواع پروفیل و مقاطع مصرفی در سوله

۱. تیرآهن (IPE، INP و IPB)

تیرآهن رایج‌ترین مقطع در ستون و رافتر سوله است. سه نوع پرکاربرد دارد:

  • IPE: بال باریک‌تر و جان بلند، مناسب تیرها و رافترها. در سایزهای ۱۲ تا ۳۰ در بازار ایران زیاد دیده می‌شود.
  • INP: بال‌ها شیب‌دار هستند و بیشتر در پروژه‌های سبک استفاده می‌شود.
  • IPB (هاش): بال پهن‌تر، مناسب ستون‌ها و جاهایی که فشار بیشتر است.

طول استاندارد شاخه تیرآهن ۱۲ متر است و عدد سایز (مثلاً ۲۰) معرف ارتفاع تقریبی مقطع به سانتی‌متر است.

۲. تیرورق

وقتی دهانه سوله بزرگ است و تیرآهن‌های استاندارد کفایت نمی‌کنند، از تیرورق استفاده می‌شود. تیرورق از جوش دادن ورق‌های جان و بال ساخته می‌شود و می‌توان آن را با ارتفاع متغیر طراحی کرد. این روش وزن را بهینه می‌کند و در سوله‌های دهانه بزرگ و صنعتی رایج است.

۳. ناودانی و نبشی

ناودانی (UNP) و نبشی در بادبندها، اتصالات و خرپاهای سبک مصرف می‌شوند. در سوله‌های خرپایی، نبشی و ناودانی بخش اصلی اعضای خرپا را می‌سازند.

۴. قوطی و پروفیل مجوف

قوطی در خرپاها، سایبان‌ها و سوله‌های سبک کاربرد دارد. مقطع بسته آن در برابر پیچش مقاوم‌تر است، اما اتصالات و جوشکاری دقت بیشتری می‌خواهد.

۵. پروفیل سرد نورد شده (C و Z) برای پرلین

پرلین‌ها تیرهای فرعی سقف هستند که بین رافترها قرار می‌گیرند و پوشش سقف روی آن‌ها نصب می‌شود. پروفیل C و Z سبک و ارزان‌اند. فاصله پرلین‌ها باید با نوع پوشش هماهنگ باشد؛ برای مثال فاصله مناسب پرلین در ورق UPVC با ساندویچ پنل متفاوت است.

۶. تیر لانه‌زنبوری

تیر لانه‌زنبوری از برش و جوش دوباره تیرآهن ساخته می‌شود و ارتفاع مقطع را بدون افزودن وزن زیاد بالا می‌برد. برای دهانه‌های متوسط و بزرگ، گزینه‌ای اقتصادی و سبک است.

انواع ورق در ساخت سوله

ورق سیاه گرم نورد شده

ورق سیاه (که اغلب از گرید ST37 تهیه می‌شود) در سوله برای ساخت صفحه‌ستون، ورق‌های اتصال، ورق‌های تقویتی و ساخت تیرورق استفاده می‌شود. ضخامت‌ها از چند میلی‌متر تا چند ده میلی‌متر متغیر است. ورق ST52 هم برای قطعات پرتنش‌تر در دسترس است.

ورق گالوانیزه و رنگی

این ورق‌ها برای پوشش سقف و دیوار، ناودان و فلاشینگ به کار می‌روند. لایه روی ورق، مقاومت در برابر زنگ‌زدگی را بالا می‌برد.

ورق UPVC و ساندویچ پنل

مصالح تکمیلی در ساخت سوله

این‌ها مصالح پوششی هستند و جایگزین ورق‌های فلزی روی سقف می‌شوند. وزن پوشش روی وزن اسکلت اثر مستقیم دارد؛ پوشش سبک‌تر یعنی پرلین و رافتر سبک‌تر.

فونداسیون: بتن و میلگرد پایه سوله را می‌سازند. صفحه‌ستون‌ها با انکربولت (پیچ‌های مهاری) به فونداسیون وصل می‌شوند و نوع و عمق آن‌ها را مهندس محاسب تعیین می‌کند.
اتصالات: اتصال قطعات با جوش یا پیچ و مهره انجام می‌شود. در اتصالات اصلی معمولاً از پیچ پرمقاومت استفاده می‌شود و پیچ شیروانی فقط برای نصب پوشش است.
پوشش سقف و دیوار: ورق گالوانیزه رنگی، ورق UPVC و ساندویچ پنل رایج‌ترین گزینه‌ها هستند.
عایق و رنگ: عایق حرارتی و رطوبتی، رنگ ضدزنگ یا گالوانیزه، به‌ویژه در مناطق مرطوب، عمر سازه را بالا می‌برد.

مصالح مورد استفاده در سوله به تفکیک هر قسمت

مقاطع رایج برای قطعات و بخش های مختلف سوله و گرید معمول آن ها

این جدول راهنمای کلی است. گرید و مقطع هر پروژه باید با محاسبه سازه مشخص شود.

قیمت تیرآهن‌های پرمصرف سوله

قیمت آهن‌آلات تقریباً هر روز تغییر می‌کند و با نرخ ارز و وضعیت بازار نوسان دارد. جدول زیر نمونه‌ای از قیمت تیرآهن IPE ذوب آهن در بنگاه تهران بر اساس اطلاعات منتشرشده در سایت آهن آنلاین است و تاریخ هر ردیف کنارش آمده. ستون «تقریبی هر کیلو» از تقسیم قیمت شاخه بر وزن تقریبی شاخه محاسبه شده و فقط برای مقایسه است.

مقطع (شاخه ۱۲ متری) وزن تقریبی شاخه قیمت هر شاخه (تومان) تقریبی هر کیلو (تومان) تاریخ قیمت
IPE 12 ۱۲۵ کیلوگرم ۱۸٬۱۸۱٬۸۲۰ حدود ۱۴۵٬۰۰۰ ۱۴۰۵/۷/۲
IPE 18 ۲۳۰ کیلوگرم ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ حدود ۱۳۰٬۰۰۰ ۱۴۰۵/۸/۲۳
IPE 20 ۲۷۰ کیلوگرم ۳۴٬۰۹۰٬۹۱۰ حدود ۱۲۶٬۰۰۰ ۱۴۰۵/۶/۳۰
IPE 27 ۴۴۰ کیلوگرم ۶۰٬۹۰۹٬۰۹۰ حدود ۱۳۸٬۰۰۰ ۱۴۰۵/۸/۷
IPE 30 ۵۰۰ کیلوگرم ۷۵٬۴۵۴٬۵۵۰ حدود ۱۵۱٬۰۰۰ ۱۴۰۵/۶/۱۸

در همین دوره، تیرآهن ۱۸ یزد (حدود ۲۰۵ کیلوگرم هر شاخه) با قیمت ۲۳٬۱۸۱٬۸۲۰ تومان ثبت شده است. یعنی برند و کارخانه روی قیمت هر کیلو اثر محسوس دارد. قیمت‌ها بدون یا با ارزش افزوده بودن، محل تحویل (کارخانه یا بنگاه) و زمان خرید متفاوت می‌شوند؛ پیش از خرید حتماً با تأمین‌کننده استعلام بگیرید.

توجه: این جدول قیمت لحظه‌ای نیست. برای برآورد هزینه سوله، از قیمت روز استعلام‌شده استفاده کنید. برای شروع می‌توانید از مقاله قیمت ساخت سوله و قیمت هر متر مربع سوله سبک کمک بگیرید.

هزینه مصالح چه سهمی از هزینه سوله دارد؟

اسکلت فلزی معمولاً بزرگ‌ترین بخش هزینه سوله است. وزن اسکلت به دهانه، ارتفاع، فاصله قاب‌ها، بار برف و باد و وجود جرثقیل بستگی دارد. در سوله‌های متداول، وزن اسکلت به‌طور تقریبی در بازه چند ده کیلوگرم بر متر مربع قرار می‌گیرد و با بزرگ‌تر شدن بار، این عدد بالا می‌رود. برای برآورد دقیق باید طراحی سازه انجام شود.

سه عامل بیشترین اثر را دارند:

  • گرید فولاد: ST52 هر کیلو گران‌تر است ولی ممکن است وزن کل را کم کند.
  • نوع مقطع: تیرورق و لانه‌زنبوری می‌توانند در دهانه‌های بزرگ از تیرآهن ساده اقتصادی‌تر باشند.
  • پوشش: پوشش سنگین‌تر یعنی اسکلت سنگین‌تر.

نکات مهم هنگام خرید مصالح سوله

  1. گواهی آنالیز و برگ مشخصات کارخانه را بخواهید و با گرید سفارش‌شده مطابقت دهید.
  2. وزن واقعی شاخه‌ها را کنترل کنید. اختلاف وزن، یعنی کم‌فروشی یا مقطع غیراستاندارد.
  3. ظاهر محصول: زنگ‌زدگی عمیق، تاب‌خوردگی، ترک و ابعاد نامنظم نشانه کیفیت پایین است.
  4. برند معتبر را انتخاب کنید و فاکتور رسمی بگیرید.
  5. حمل و انبارداری: آهن‌آلات را روی زمین مرطوب نگذارید و دور از رطوبت نگه دارید.
  6. رنگ ضدزنگ یا گالوانیزه را برای مناطق مرطوب و ساحلی در نظر بگیرید.

اشتباهات رایج در انتخاب مصالح

  • استفاده از ST52 بدون محاسبه: فقط به این دلیل که قوی‌تر است، هزینه را بی‌دلیل بالا می‌برد.
  • کاهش ضخامت برای ارزان‌تر شدن: ایمنی سازه و پایان‌کار را به خطر می‌اندازد.
  • نادیده گرفتن بار برف و باد منطقه: در شهرهای سردسیر یا بادخیز حیاتی است.
  • ناهماهنگی پوشش و اسکلت: مثلاً انتخاب پوشش سنگین برای اسکلتی که برای پوشش سبک طراحی شده.
  • خرید بدون استعلام چند تأمین‌کننده: اختلاف قیمت بین برندها گاهی قابل توجه است.

سوالات متداول

ST37 برای ساخت سوله مناسب است؟

بله. برای بیشتر سوله‌های سبک و متوسط و برای قطعات فرعی، ST37 انتخاب رایج و اقتصادی است.

ST52 همیشه بهتر از ST37 است؟

نه. ST52 مقاوم‌تر است ولی گران‌تر هم هست. فقط وقتی انتخاب خوبی است که طراحی سازه به آن نیاز داشته باشد.

کدام تیرآهن برای سوله بهتر است؟

بسته به دهانه و بار. IPE برای رافتر و تیر، و IPB برای ستون‌های پرفشار رایج است. انتخاب دقیق با محاسبه سازه انجام می‌شود.

قیمت مصالح اسکلت سوله چقدر است؟

قیمت آهن هر روز تغییر می‌کند. برای برآورد دقیق، متراژ و دهانه پروژه را مشخص کنید و از ما استعلام بگیرید.

ورق سیاه در سوله کجا استفاده می‌شود؟

در صفحه‌ستون، ورق‌های اتصال، تقویت‌ها و ساخت تیرورق.

جمع‌بندی: انتخاب مصالح ساخت سوله

مصالح درست یعنی تعادل بین ایمنی، وزن و هزینه. ST37 برای اغلب پروژه‌ها کافی و اقتصادی است و ST52 برای دهانه‌های بزرگ و بارهای سنگین‌تر است. انتخاب پروفیل مناسب (تیرآهن، تیرورق، لانه‌زنبوری، پرلین C و Z) و هماهنگی آن با پوشش سقف، هم هزینه را پایین می‌آورد و هم عمر سوله را بالا می‌برد.

برای برآورد هزینه سوله خود، متراژ، دهانه، ارتفاع و شهر پروژه را برای ما بفرستید تا مشاوره و استعلام رایگان انجام دهیم.